به امر او محكوم به آن حد باشد ، و به هيچ وجه از نزد خدا و احاطه او بيرون نرود ، و هيچ چيز از علم او غايب نباشد هم چنان كه خودش فرمود : « إِنَّ اللَّه عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ » « 1 » و نيز فرمود : « أَلا إِنَّه بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ » « 2 » و نيز فرمود : « لا يَعْزُبُ عَنْه مِثْقالُ ذَرَّةٍ » « 3 » محال است كه خداى تعالى نداند كه هر ماده اى چه بارى دارد ، و رحمها چه مقدار كم و زياد مىكنند . بنا بر اين ، ذيل آيه ، يعنى جمله * ( « وَكُلُّ شَيْءٍ عِنْدَه بِمِقْدارٍ » ) * تعليلى براى صدر آن ، يعنى جمله * ( « اللَّه يَعْلَمُ ما تَحْمِلُ كُلُّ أُنْثى . . . » ) * ، خواهد بود . اين آيه با آيه بعدىاش نظير دنباله اى است براى آيه قبلى ، زيرا مضمون آنها اين است كه خدا بر هر چيزى عالم است ، و بر هر چيز قادر است ، و دعا را به اجابت مىرساند ، و هر چيزى براى او خاضع است ، پس او سزاوارتر به ربوبيت است ، و نيز امر آيات به دست اوست ، نه به دست تو ، و تو منذرى بيش نيستى . * ( « عالِمُ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ الْكَبِيرُ الْمُتَعالِ » ) * . « غيب » و « شهادت » - بطورى كه مكرر شنيديد - دو معنى از معانى نسبى هستند ، يعنى يك شىء واحد ممكن است نسبت به چيزى غيب و نسبت به چيزى ديگر شهادت باشد ، و اين بدان سبب است كه موجودات - همانطور كه گذشت - خالى از حدود نيستند ، و هرگز از حدود خود جدا و منفك نمىشوند ، بنا بر اين ، هر چيزى كه داخل در حد و احاطه چيز ديگرى باشد آن چيز داخل ، براى آن ديگرى شهادت است چون مشهود ادراك آنست ، و هر چيزى كه از حد چيز ديگرى خارج باشد ، براى آن چيز ديگر غيب خواهد بود چون مشهود ادراكش نيست . از همين جاست كه به خوبى روشن مىگردد كه : جز خداى سبحان ، كسى غيب نمىداند ، اما اينكه غيب جز براى خدا معلوم نمىشود جهتش اين است كه علم ، خود يك نوع احاطه است ، و معنى ندارد كه چيزى به خارج از حد وجودى خود و به اجنبى از احاطه خود احاطه يابد ، و اما اينكه خدا عالم به غيب است جهتش اين است كه وجود خدا محدود به حدى نيست و او به هر چيز محيط است ، و هيچ چيز نمىتواند خود را بوسيله چهار ديوار حد خود از خدا پنهان بدارد ، پس در حقيقت براى خدا غيب نيست هر چند براى غير خدا غيب باشد . و بنا بر اين ، معنى علم خدا به غيب و شهادت در حقيقت اين مىشود كه همه چيز براى

--> ( 1 ) همانا خدا بر هر چيز ناظر است . سوره حج ، آيه 17 . ( 2 ) آگاه باشيد كه او به هر چيزى محيط است . سوره حم سجده ، آيه 54 . ( 3 ) هيچ مقدار ذره‌اى از او غايب نيست . سوره سبا ، آيه 3 .